این مطلبی است از سایت «ومستند» که من به همراه چند تن از همکارانم ماه پیش راه اندازی اش کردیم. در این سایت، پروژه ای تحقیقاتی را پی می گیرم با نام «مستند برای همه» که به تغییرات و نوزایی فیلم مستند در دنیای امروز می پردازد. گزارش زیر را به تازگی در آنجا منتشر کرده ام:

در سالهای اخیر به مدد تکنولوژی حالا بدیهی شده ی «دی وی دی» و سینماهای خوش کیفیت خانگی، همه می توانند جمع های فیلم بینی کوچکی به راه بیاندازند و در تجربه ای گروهی (و کاملا متفاوت از سینما) به تماشای آثار سینمایی دلخواهشان بنشینند. چنین محفل هایی روز به روز در سرتاسر دنیا بیشتر و بیشتر می شوند و به گفته جاناتان روزنبام، کم کم چنین جمع های خودجوش و صمیمی ای جایگزین نقش سینماتک ها و سینه کلوب ها خواهند شد. چنین جمع هایی در کشور ما نیز رو به رشد اند و من در طول دو سه سال اخیر به چند تایی شان دعوت شده ام که اتفاقا گروه های بسیار جدی و فیلم بین هایی قهار بوده اند که از دیدن آثار مستند هم استقبال می کرده اند. اما گزارش من این بار از یکی از متفاوت ترین جمع هایی است که دیده ام.

چند وقت پیش آقای «سعید رشتیان» که از تهیه کنندگان فعال تلوزیون در زمینه سینمای مستند اند مرا در جریان نمایش های هفتگی ای که همسرشان در منزل به راه انداخته اند گذاشت. همسر ایشان خانم «هاله باستانی» که روزنامه نگار هستند، فیلمهای تولید شده در مجموعه های تلوزیونی همسرشان را با جمع کوچکی در منزل شان تماشا می کردند. خانم باستانی برایم تعریف کردند که دلشان می سوخته که این مستند ها پخش مناسبی از تلوزیون نداشته اند و خیلی هایشان بعد از یکبار پخش، برای همیشه پرونده شان بسته می شده. ایشان از این راه قصد داشته اند برای این فیلم ها مخاطبی بیابند. بار اول تنها با دو سه نفر از دوستان شان شروع کردند و اندک اندک این جمع بزرگ و بزرگ تر شد. حالا این سنت منزل شان شده که هر هفته در روز ثابتی در جمعی زنانه، مستندهای جور واجور بینند. من از ایشان خواستم تا در یکی از جلسات شان شرکت کنم و از حال و هوای این جمع برای پروژه خودم در سایت «ومستند» گزارش کوچکی تهیه کنم. به راستی دیدن جماعتی که در این تهران شلوغ و سرسام آور، برای تماشای فیلم مستند هفته ای یک بار دور هم جمع می شدند برایم جذاب بود.

قطع به منزل خانم باستانی و آقای رشتیان:
من و همسرم وارد خانه می شویم و با زنانی با چشمانی خیس و متورم روبرو می شویم. خانم باستانی توضیح می دهند که چند لحظه پیش نمایش فیلم «تینار» تمام شده و همه دوستان هنوز در حال و هوای فیلم هستند. می روند تا دست و صورتشان را بشورند و نفسی تازه کنند. یک جمع خودمانی تقریبا بیست نفره اند که عمدتا زنانی تحصیلکرده و اهل فرهنگ و فعالیت های اجتماعی اند. همه جور مشاغلی در میان شان وجود دارد. دانشجوی مطالعات زنان، عضو شورای کتاب، روزنامه نگار، پزشک و غیره. خودم و سایت «ومستند» و پروژه ام در آن سایت را معرفی می کنم و اینکه می خواهم گزارشی از این جمع برای آن تهیه کنم. در ادامه برای شان توضیح می دهم که مشکل سینمای مستند ما همواره در کمبود مخاطب بوده و جمع های این چنینی می توانند برای ما چه اهمیتی داشته باشند.

از آنها خواستم برایم از این بگویند که چرا مستند می بینند؟ این فیلم ها برای شان چه جذابیتی دارد؟ چه چیز فیلم هایی که دیده اند را بیشتر دوست دارند؟ آیا قبلا هم مستند می دیده اند؟ و برایم جالب بود که آنها هم سوالهای زیادی از من داشتند: یک مستند ساز چه طور گذران می کند؟ سوژه اش را چه طور انتخاب می کند؟ چرا برای جلب مخاطب بیشتر از اینترنت استفاده نمی کنید؟ چرا نقش اجتماعی زنها را در فیلمها جدی نمی گیرید؟ و ... . در ادامه، بعضی از حرف هایی که در طول دو ساعت گفتگو در آنجا شنیده ام را آورده ام. ترجیح داده ام بدون هیچ توضیح اضافه ای آنها را کنار هم ردیف کنم زیرا معتقدم بخوبی فضای آن جمع را ترسیم می کنند.

یک خانم مسن : من هیچ وقت بیننده مستند نبودم و اصلا دغدغه ام نبود اما الان می فهمم که این یک پدیده است برای درمان و آگاهی رسانی. حالا من یکی از مبلغ های شما ام و می خوام همه فیلم مستند ببینند چون دوست دارم دیگران هم ازش لذت ببرند.

مدرس ادبیات: من همیشه حلقه های کتابخوانی راه می انداختم و حالا به این فکر می کنم که مستندها رو هم می تونم توی گروه های کتابخوانی مون جا بدم و ازشون استفاده کنیم.

عضو شورای کتاب: من بیشتر از پانزده ساله که مستند می بینم. نمی دونم چرا این قدر نریشن های مستند های ایرانی من رو آزار می دند. خیلی از این متن ها شعاری اند و من شهروند باسواد رو اذیت می کنند. در ضمن چرا این همه تلخی رو نشون می دید؟ چرا از زبان طنز استفاده نمی کنید؟

روانشناس: من دستکاری در مستند رو دوست ندارم و دلم نمی خواد کارگردان چیزی رو به زور بهم القا کنه. در ضمن دوست دارم مستند به یک سوالی که برای من مبهمه جواب بده و اون رو تحلیل و واشکافی کنه.

روزنامه نگار و بلاگ نویس: نباید از مستند خیلی توقع عجیبی داشت و بهتره بدونیم که فیلم های مستند فقط بخشی از جامعه اند. ما باید به دنبال تغییرات اندک اما مدام باشیم. اینجوری می شه امید داشت که ذائقه جامعه تغییرکنه. خودم هنوز نتونستم بچه هام رو به مستند علاقه مند کنم. هنوز فیلمهای رزمی و بخصوص فیلمهای ماهواره رو دوست دارند.

دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات زنان: من هیچ تجربه ای در این زمینه نداشتم اما برنامه «آپارات» بی بی سی فارسی باعث شد تا به مستند علاقه مند بشم و بعد توی این جمع نگاهم حرفه ای تر شد. اما هرچه بیشتر می بینم این سوالم بزرگتر می شه که چرا مستند سازها مسائل شهروندی رو نمی بینند؟ چرا مسائل قابل لمس و مصائب من به عنوان یک شهروند تهرانی تصویر نمی شه؟

فعال حقوق زنان: مستندسازها باید از خودشون بپرسند چرا مستندها دیده نمی شه؟ مردم واقعا به چی احتیاج دارند؟ شما باید بیشتر به جمع هایی مثل این بیایید. باید از دانشجوها استفاده کنید و فضای اینترنت رو خیلی جدی بگیرید. من تمام ارتباطاتم در اینترنته و اگر شما اونجا فعال بشید ما خیلی می تونیم براتون تبلیغ کنیم.

یک خانم تحصیلکرده و خانه دار: من دلم نمی خواد فیلمها رو توی خونه ام ببینم. اینجا یک جلسه زنانه است و روابط تازه ای برامون توش شکل می گیره و این مستندها بهانه خوبی برای ارتباط های جدید منه. این حوزه از زندگی من خیلی خالی بود. در ضمن ما نیاز داریم که این فیلمها رو با مستندسازها ببینیم. ما نیاز به بهتر دیدن و بهتر فهمیدن فیلمها داریم.

...

در پایان مایلم بگویم گفته های این خانم آخری، ذهن ام را بشدت درگیر کرد. خیلی ها از مرگ سینما (بخصوص در ایران) حرف می زنند اما می بینیم که قسمتی از سینما توسط چنین حلقه هایی و به یاری تکنولوژی های جدید، اندک اندک به یک شکل از تجربه اجتماعی و یک وسیله ارتباطی ناب تبدیل می شود. از خودم می پرسم وقتی ایشان می گویند «این حوزه از زندگی من خالی بود» دقیقا از کدام حوزه می گویند؟ تماشای فیلم مستند؟ و یا دیدن فیلم مستند در میان جمع و بعد هم راه انداختن بحث های اجتماعی حول فیلم و در ضمن بدست آوردن دوستی ها و رابطه های جدید؟

راستش من بسیار دلبسته این شکل از نوزایی رسانه فیلم هستم. در این شکل و شمایل بیشتر می توانم نقش خودم را بعنوان یک مستندساز و یک آدم رسانه ای دوست داشته باشم. که فیلم من هم جزو موثری از حلقه تجربیات و روابط اجتماعی جامعه ام باشد.